To cinema του Ηaneke- Το «La Pianiste» και το ανεστραμμένο Οιδιπόδειο

Ο Michael Haneke δεν έκανε ποτέ αυτό που λέμε εύκολο ή εύπεπτο κινηματογράφο. Οι ταινίες του καταπιάνονται σε κομβικά κοινωνικά/ψυχολογικά ζητήματα και εξέταζουν ταυτόχρονα το άτομο και το σύνολο, πολύ συχνά το ένα μέσα από την σκοπιά του άλλου, καθότι έννοιες αλληλένδετες. Η έννοια του δίπολου παίζει καθοριστικό ρόλο για αυτόν.  Το «La Pianiste» (ελλ: Η δασκάλα του πιάνου) ακολουθεί αυτό το μοτίβο, διαποτίζοντας την οθόνη με τις σκηνές  επιθυμίας αλλά και  καταπίεσης,  ωμότητας  και συναισθημάτων.

Περίληψη της ταινίας:

Μια γυναίκα, η Έρικα, ζει με τη μητέρα της. Ο πατέρας της έχει πεθάνει και αυτή διδάσκει πιάνο σε ένα Κονσερβατόριο. Η μητέρα της, της επιβάλλει αυστηρούς κανόνες στο ντύσιμο και στη συμπεριφορά, στο τι ώρα θα γυρίζει σπίτι. Αυτή αντιδρά σε αυτούς και τη χτυπά, ενώ την επόμενη στιγμή δείχνει να απολογείται, κλαίγοντας για την πληγή που προκάλεσε στο κεφάλι της μητέρας της. Η μητέρα σε όλη τη διάρκεια της ταινίας είναι restrictive, περιοριστική με κάθε τρόπο, ελέγχει το που πηγαίνει η κόρη της, αν της λέει ψέμματα κ.ο.κ. Κοιμάται μαζί με την κόρη της στο ίδιο δωμάτιο.

Η κόρη είναι μια αυστηρή δασκάλα, δεν ανέχεται λάθη, δεν ανέχεται την ευτελή υφή της ζωής, τις εφήμερες και πρόσκαιρες απολαύσεις που παρέχει η ροκ μουσική. Ταυτόχρονα πηγαίνει κρυφά σε θαλάμους που προβάλουν πορνό ταινίες και δείχνει να απολαμβάνει ταινίες που επικεντρώνονται στο γλύψιμο των αντρικών γεννητικών οργάνων. Ακόμη της αρέσει να μυρίζει τις χρησιμοποιημένες πετσέτες που βρίσκονται στους θαλάμους, ανδρών που έχουν εκσπερματώσει πρότερα.Την ημέρα της επετείου του θανάτου του πατέρα της, πηγαίνει σε ένα cinema με παρκαρισμένα αμάξια και βρίσκει ένα ζευγάρι που κάνει σεξ. Τους παρακολουθεί ηδονοβλεπτικά και εν τέλει κατουράει δίπλα στο αμάξι.%ce%b7-%ce%b4%ce%b1%cf%83%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%b1-%cf%84%ce%bf%cf%85-%cf%80%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%bf%cf%85

Κάποια στιγμή, γνωρίζει τον Walter, ο οποίος μαγεμένος από τον τρόπο που εκτελεί ένα έργο του Schubert σε ένα κονσέρτο που παρευρίσκονταν αμφότεροι, αρχίζει να την πολιορκεί. Καταφέρνει και γίνεται δεκτός στο Κονσερβατόριο που διδάσκει η Έρικα. Την πολιορκεί προσπαθώντας να την κάνει να διαταράξει τη ρουτίνα της όσον αφορά το πως διδάσκει, το πως φέρεται αποκαλώντας τη συντηρητική. Παρά την καλλιέργια της όσον αφορά την κλασσική μουσική και όχι μόνο (είναι πολύ καλλιεργημένη γιατί quotάρει Adorno) ο Walter μοιάζει να έχει δίκιο. Είναι πολύ αυστηρή και επιπλήτει τους μαθητές της γιατί τους τσακώνει να βλέπουν πορνό.

Καθώς η ταινία προχωράει φαίνεται να τη συγκινεί ο Walter, ο οποίος νεότερος της μοιάζει να είναι το κοντράστ σε σχέση με το πως έχει χτιστεί ο χαρακτήρας της. Ζωντανός, νέος και ζωηρός, μοιάζει έτοιμος να ρουφήξει τη ζωή χωρίς περιορισμούς. Έτοιμος να θυσιάσει τα πάντα για να είναι μαζί της.the-piano-teacher

Το μοιραίο συμβαίνει μεταξύ τους ως εξής : Μια μαθήτρια της δασκάλας του πιάνου, αγχωμένη πριν την πρόβα για ένα μεγάλο ρεσιταλ δεν μπορεί να καθησυχαστεί. Ο λόγος της δασκάλας της, απόμακρος και αυστηρός δεν τη βοηθάει. Ο Walter όμως δείχνει πώς μπορεί. Υπομονετικά και ήρεμα βλέπουμε να της δίνει το θάρρος που της λείπει προκειμένου να εκτελέσει το κομμάτι σωστά, καθισμένος δίπλα της. Η Ερικα, ξεσπάει, πηγαίνει στο δωμάτιο που βρίσκονται τα παλτά των μαθητών της, και τοποθετεί γυαλιά στις τσέπες του κοριτσιού, έτσι ώστε να της πληγώσει τα χέρια μόνιμα. Η ζήλεια της γίνεται ρητή στον Walter, ο οποίος την ακολουθεί στο μπάνιο του κονσερβατορίου, οπού και έχουν την πρώτη τους ερωτική επαφή. Η Ερικα απαιτεί να την κοιτάει, να κάνει αυτό που του λέει, ενώ δείχνει να μη θέλει να τον αφήσει να ολοκληρώσει αν δεν κάνει αυτό που του λέει.

Κανονίζουν, ύστερα από επιμονή της να του δώσει κάποιους ρητούς κανόνες προκειμένου να συνεχίσουν να βλέπουν ο ένας την άλλη. Αυτός δέχεται με ενδοιασμούς, να τους πάρει μες στις επόμενες ημέρες. Δεν καταφέρνει να συγκρατηθεί και την ακολουθεί μέχρι το σπίτι της. Μπαίνει μαζί της μέσα, η μητέρα σοκαρισμένη προσπαθεί να διατηρήσει αποτυχημένα τον έλεγχο στο σπίτι.Την κλεινουν εκτος του δωματιου της Ερικα και εκεί ο Walter διαβάζει μια λίστα, όπου η Ερικα του δίνει ρητές εντολές για το πως πρέπει να της φερθεί, ακολουθώντας βήμα προς βήμα κάποιες εντολές, που ικανοποιούν μαζοχιστικές τις επιθυμίες. Αυτός ξεκάθαρα της λέει ότι τον απωθούν αυτές τις οι απαιτήσεις και εν τέλει φεύγει.176257g-2-i_daskala_tou_pianou

Η Ερικα καταφεύγει στο δωμάτιο της μητέρας της, όπου κοιμούνται μαζί. Ενώ η μητέρα της, της επιρρίπτει κατηγορίες για την απρεπή συμπεριφορά της η Ερικα ορμάει πάνω της, τη φιλάει και της λέει πόσο την αγαπάει. Η μητέρα της, της λέει ότι την αγαπάει αλλά και τη σπρώχνει αηδιασμένη, λέγοντας της να κοιμηθεί. Την επομένη η Ερικα βρίσκει τον Walter στο γήπεδο που παίζει συνήθως hockey και ύστερα από τη συζήτηση τους και τα παρακάλια της, αυτός ενδίδει, φιλιούνται και αυτή αρχίζει να του κάνει στοματικό. Στη διάρκεια αυτής της στιγμής, αυτή κάνει εμετό, κάτι το οποίο τον σοκάρει και προκαλεί ντροπή στην ίδια. Στη συνέχεια τη διώχνει από εκεί, λέγοντας της ότι πρέπει να φύγει γιατί αναδύδει βρωμιά.

Η κορύφωση της ταινίας τελείται στα τελευταία λεπτά. Ο Walter το ίδιο βράδυ ορμά στο σπίτι της Έρικα, η οποία του ανοίγει, και της δηλώνει εμμέσως πλην σαφώς ότι θα κάνει αυτό που του ζήτησε. Θα τη χτυπήσει, θα την κάνει να μην μπορεί να μιλήσει και θα κάνει σεξ μαζί της ενώ η μητέρα της θα βρίσκεται στο δίπλα δωμάτιο. Η σκηνή εκτυλίσσεται ακριβώς έτσι. Η μητέρα κλειδωμένη στο δίπλα δωμάτιο, αρχικά φωνάζει και απειλεί, στη συνέχεια όμως συμβαίνει αυτό που ακριβώς ζήτησε γραπτώς η Ερικα. Ο Walter τη χτυπάει, της προκαλεί λεκτικό πόνο και κάνουν σεξ. Η ίδια μοιάζει να είναι αποσυνδεδεμένη από την πράξη, κάτι το οποίο παρατηρεί και αυτός. Εν τέλει αυτός τελειώνει και φεύγει λέγοντας της να μη μιλήσει σε κανέναν για αυτό.

tumblr_mm95phts7q1r2yiyjo1_500

Η τελική ευθεία είναι μπροστά μας. Η Ερικα επιβεβλημένα πρέπει να αντικαταστήσει τη μαθήτρια που η ίδια φρόντισε να τραυματίσει στα χέρια στο κονσέρτο του Κονσερβατορίου. Εκεί παρακολουθούμε όλους να κατευθύνονται προς την αίθουσα εκτός αυτής. Φεύγει η μητέρα της, η μαθήτριά της, ο Walter περνάει, την χαιρετάει τυπικά και φεύγει και αυτός. Μένει μόνη της και πλέον στο πλάνο υπάρχει μόνο αυτή. Βγάζει από την τσάντα της ένα μαχαίρι, το μπήγει στην καρδιά της και φεύγει. Η ταινία τελειώνει με ένα πλάνο που απεικονίζει το Κονσερβατόριο και τίποτε άλλο.

 

Η ανάλυση:

 

Η Έρικα ζει και καθοριζεται κυριως σε σχέση με τη μητέρα της.Τι σημαίνει όμως αυτο;

 

Το μονοπώλιο της μητέρας ως αντικειμένου αγάπης είναι αισθητό πέρα για πέρα σε όλην την ταινία. Η ίδια ορμά, τη φιλά και το εκδηλώνει ρητά και ακόμη κοιμάται μαζί της, απολαμβάνοντας σε κάθε στιγμή της ζωής της την παρουσία της. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι αυτό συμβαίνει λόγω του φυσικού θανάτου του πατέρα της, που μαθαίνουμε ή εν γένει τηςαπουσία ενός Συμβολικού Πατέρα. Εδώ κατ’επέκταση θα μπορούσε να εντοπίζεται μια πρώτη ταύτιση με το χαμένο αντικείμενο και κατ’επεκταση η υιοθετηση των χαρακτηριστικών του, να γίνει το αντίκειμενο που θα εκπληρώσει καλύτερα την επιθυμία του μητρικού Αλλου. Ταυτόχρονα βλέπουμε όμως και μια ξεκάθαρη ταύτιση της με τη μητέρα της, για παράδειγμα ντύνεται όπως αυτή, της το επισημαίνει άλλωστε όταν η μητέρα της γκρινιάζει για ένα ρούχο ως πολύ μοντέρνο και ανήθικο. Της επισημαίνει ότι η γραμμή του ρούχου είναι σαν τη γραμμή του ρούχου της μάνας.Η ταύτιση της με τη μητέρα απεικονίζεται καλύτερα στη δουλειά της και στη σχέση της με τους μαθητές της. Στη σχέση με τους μαθητές της επιτελεί ρητά τις συμπεριφορές της μητέρας της, είναι αυστήρη και παράδειγμα ηθικότητας. Θέλει να γίνονται όλα όπως λέει αυτή.

magimel_huppert_doppel1b

Η πληρης εικονα του Οιδιποδειου ολοκληρώνεται ως εξής: η ίδια εκφράζει αγάπη προς τον Schumman, ο οποίος ισχύριζεται ότι γράφει στο μεταίχμιο της τρέλας για την ίδια την τρέλα, και τον χαρακτηρίζει ως έναν από τους δύο αγαπημένους της, μαζί με το Schubert.Στη συνέχεια αναφέρει ότι ο πατέρας της πέθανε σέ ένα άσυλο στη Βιέννη. »He died completely mad in Steinhof asylum». H Ερικα αντλεί το σημαντικότερο στοιχείο για την ίδια, την τρέλα του πατέρα της, καθώς σχετίζεται με την απώλεια του ως αντικείμενο αγάπης, και το συσχετίζει με το Schuman. Η ανακοπή της αγάπης προς τον πατέρα, επίπονη αλλά πραγματική, την οδηγεί να αγαπήσει το Schumman.

‘Το Εγώ της-όταν υιοθετεί χαρακτηριστικά του αντικειμένου αγάπης-είναι σα να επιβαλλει τον εαυτο του ως αντικειμενο αγάπης στο Αυτό, σα να λέει στο Αυτό “Αγάπησε με,μοιάζω τόσο στο αντικείμενο».’

Έτσι μέσω αυτών των πρωταρχικών της ταυτίσεων, δομείται το Ιδεώδες του Εγώ της.Αυτό εκπροσωπείται στην προκειμένη από τη μητέρα της.Της λέει πως πρέπει να ντυθεί, τι πρέπει να δει και τι ώρα πρέπει να γυρίσει. Εκτός αυτού είναι το ίδιο Ιδεώδες του Εγώ που της επιτρέπει να βάλει καρφιά στις τσέπες της μαθήτριας της. Όχι μόνο από ζήλεια και εχθρότητα για τη μονοπώληση του Walter,το αντικείμενο της επιθυμίας αλλά γιατί στο πρόσωπο της μαθήτριας που αγωνιά, κλαίει και οδύρεται για τα αποτελέσματα της στο πιάνο βλέπει τον εαυτό της, εξαιτίας μιας ταύτισης που μετατρέπει το μίσος σε μια υποτυπώδη αλληλλεγγύη. Δε θέλει να καταλήξει παγιδευμένη σαν αυτήν από μια μητέρα που απαιτεί τις καλύτερες επιδόσεις απο αυτήν, να ζήσει μια ζωή σαν τη δική της.

Παρ’όλα αυτά η Έρικα δείχνει σε στιγμές να μην υπακούει τις κατηγορικές αυτές προσταγές της μητέρας της, του Υπερεγώ. Δείχνει να θέλει να απολαύσει με ένα διαφορετικό τρόπο, πέραν του κλειστού δυαδικού συστήματος με τη μητέρα της. ‘Η μηπως και όχι εντελώς; Δείχνει να προσπαθεί να απολαύσει χωρίς να συνδέεται με τη μητέρα της, αλλά χωρίς να τα καταφέρνει εντελώς. Γιατί; Γιατί το Υπερεγω δεν περικλείει μόνο την προσταγή αλλά και την απαγόρευση» Όπως είναι η μητέρα (ή ο πατέρας) πρέπει να είσαι και σου απαγορεύεται να είσαι.»

Ετσι παρά την φαινόμενη υπακοή στη μητέρα η Ερικα κάνει διάφορα. Πηγαίνει και βλέπει πορνό, βλέπει πέη να γλύφονται, πέη που είναι εκτός του πεδίου της ηθικότητας που επιτρεπει το Υπερεγώ, μυρίζει τις εκσπερματώσεις άλλων ανδρών και ηδονοβλεπτικά παρακολουθεί ένα ζευγάρι να κάνει σεξ. Με λίγα λόγια κάνει ο,τι δεν της λέει η μητέρα της ενώ ταυτόχρονα παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτήν. Ως αντίποινα στον ίδιο της τον εαυτό που παράκουσε τις απαγορεύσεις του Υπερεγώ,που λειτουργει ως δικηγόρος του Αυτό, τιμωρεί με διάφορους τρόπους τον εαυτό της, κυρίως με το να κόπτει την περιοχή γύρω από το αιδοίο της.

p1

O Walter: ο Walter στην ταινία επιτελεί διάφορους ρόλους. Στην αρχή ίσως μπορούμε να πούμε ότι μοιάζει να ενσαρκώνει το Αυτό, ορμητικό, ασταμάτητο, λάγνο και απαιτητικό που προσπαθεί να αίρει την αυτοκυριαρχία της Ερικα, την θρησκευτικότητα της στο πως πρέπει να παίζεται ο Schubert,το αυστηρό και ραφιναρισμένο Υπερεγώ. »Το Ιδεωδες του Εγω ανταποκρινεται σε ολες τις προσδοκιες που μπορει να εχει κανεις απο την υψηλοτερη φυση του ανθρωπου.Επειδη αντικαθιστα την επιθυμια για τον πατερα (ή τη μητέρα), περιέχει τον πυρήνα απο τον οποιο ειναι φτιαγμένες ολες οι θρησκείες.Η κρίση απέναντι στην ανεπάρκεια του ιδιου του ατομου, συγκρινομενου με το Ιδεωδες του, εχει ως αποτέλεσμα την ταπεινότητα με τη θρησκευτική έννοια, με την οποία ο πιστός αποζητά το Θεό. Καθώς αναπτυσσεται, οι δασκαλοι και οι αυθεντίας αναλαμβάνουν αυτό το ρόλο. Οι διαταγες και οι απαγορεύσεις τους εχουν μεινει ισχυερες μεσα στο Ιδεωδες του Εγώ και ασκούν με τη μορφή της συνείδησης την ηθική λογοκρισία».

f100pteacher

Δεν μπορούμε να πούμε όμως ότι διατηρεί αυτήν την αναπαράσταση σε όλην την διάρκεια της ταινίας. Ο Walter σοκάρεται όταν μαθαίνει για τις μαζοχιστικές επιθυμίες της Ερικα και της προτείνει να κάνει θεραπεία για να λυτρωθεί. Εν τέλει όμως τις πραγματοποιεί με συνέπεια.

Ο Walter λειτουργεί ως ο τρίτος όρος που παρεμβάλλεται εν τέλει αναμεσα σε αυτη και τη μητερης της για να επέλθει η τριγωνοποίηση του Οιδιποδείου και να λυθεί. Η δυαδική σχέση με τη μητέρα πρέπει να »σπάσει» γιατί λειτουργεί ως ένα κλειστό σύστημα, όπου αυτή είναι το αντικείμενο απόλαυσης του Μητρικού Άλλου και παράλληλα φοβάται ότι η επιθυμία της μάνας επειδή στρέφεται αποκλειστικά σε αυτήν θα την καταβροχθίσει. Ο Walter κατ’επεκταση είναι το στοιχείο χ. Αυτόςπου ενσαρκώνει όλα τα επιμέρους αντικείμενα πέραν της μάνας.

Ο Walter έρχεται να »λύσει» αυτό που αποζητά η Έρικα, να μπορεί αυτή να επιθυμεί αλλιώς, κάποιο άλλο αντικείμενο, εκτός της μητέρας της. Μέσω των σαδομαζοχιστικών επιτελέσων,γίνεται ένα re-staging δίπλα στην κλειδωμένη μητέρα και Walter απελευθερώνει εν μέρει την Ερικα. Την αποδεσμεύει από το να »αγαπά» μονάχα τη μάνα αποκαταστώντας το Ονομα του Πατέρα και επιβάλλοντας το Νόμο. Να σημειώσω ότι το ρόλο αυτό θα μπορούσε να τον έχει επιτελέσει και μια γυναίκα, δηλαδή δεν είναι αναγκαία και ικανή συνθήκη το άτομο να είναι αρσενικό βιολογικά ή κοινωνικά.

Αποτέλεσμα εικόνας για La Pianiste

 

Περεταίρω στοιχεία:

  1. Ο Walter αρχικά έχει θέση υποτακτικού ενώ στη συνέχεια γίνεται ο ρόλος του σαδιστικός. Το ίδιο συμβαίνει και για την Ερικα. »Το πιο αξιοσημείωτο(…) είναι ότι ενα ατομο που αισθανεται ηδονη με το να προκαλει πονο σε καποιο άλλο στα πλαισια μιας σεξουαλικής σχέσης, ειναι επισης ικανο, να απολαμβάνει ηδονή απο κάθε πόνο που αντλεί το ίδιο από σεξουαλικές σχέσεις.»
  2. Ο Walter σοκάρεται όταν η Ερικα του περιγράφει τις σαδομαζοχιστικές επιθυμίες της: όταν εμφανίζει ρητά την επιθυμία της στον Walter αυτό το proximity με τον inner core του άλλου,τον κάνει να αηδιάσει
  3. Η Έρικα δείχνει αποσυνδεδεμένη από την ερωτική πράξη όταν αυτή συμβαίνει. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτή η αποσύνδεση συμβαίνει ακριβώς επειδή η ίδια της η φαντασίωση υλοποιείται βήμα προς βήμα. Η Έρικα δομεί την ψυχοσύνθεση της γύρω από αυτήν την φαντασίωση την οποία περιγράφει λεπτομερώς, όταν όμως αυτή υλοποιείται αυτή παύει να υπάρχει, συνειδητοποιεί ότι δεν την προσφέρει την ικανοποίηση που θεωρούσε. Αντίθετα της παρέχει τη δυνατότητα να δείξει στην κλειδωμένη μητέρα ότι μπορεί να επιθυμεί και κάποιον άλλον. Ότι η ίδια έχει μια σεξουαλικότητα που την ξεπερνάει.
  4. Η Έρικα κάνει εμετό όταν γλύφει το πέος του Walter: Μια ακόμη μορφή αυτοτιμωρίας όταν απολαμβάνει διαφορετικά. Όταν απολαμβάνει να γλύφει ένα πέος και όχι τη θηλή του Μητρικού Άλλου.
  5. Η ταινία τελειώνει με την ίδια να μπήγει ένα μαχαίρι στην καρδιά της και να φεύγει. Αυτό είναι ανοιχτό σε διάφορες ερμηνείες.
  6. Θα μπορούσε να πεί κανείς ότι η ίδια αποδέχεται ότι ο Μητρικός Άλλος την καθορίζει και θα συνεχίσει να την καθορίζει και ότι το κάνει αυτοτιμωρητικά ενώ ταυτόχρονα αποδέχεται αυτό το κομμάτι του εαυτού της.
  7. Η ερμηνεία που η συγγραφέας θέλει να αποδεχτεί-κυρίως για προσωπικούς της λόγους- είναι η εξής:
  8. Η Έρικα λύνει το Οιδιπόδειο της, το αντεστραμμένο Οιδιπόδειο της για την ακρίβεια με την υλοποίηση της φαντασίωσής της και καταφέρνει να αποδεσμευτεί από μια αποκλειστική σχέση με τη μητέρα. Μπήγει το μαχαίρι στην καρδιά της σκοτώνοντας τη σχέση της με τη μητέρα συμβολικά και αποφασίζει να φύγει αφού πλέον δε χρειάζεται ούτε το Walter ούτε τη μάνα και είναι έτοιμη να αγαπήσει κάποιον άλλον/άλλη.
  9. Η συγγραφέας δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι η Ερικα στη συνέχεια δε θα αναπαράγει τα ίδια μοτίβα που είχε στη σχέση της με τους γονείς της στις επόμενες σχέσεις της. Αλλά μπορεί να εγγυηθεί ότι θα μπορούσε να έχει εναλλακτικές.

 

Μαρίσσα Μπιτσάρα

 

Advertisements

One thought on “To cinema του Ηaneke- Το «La Pianiste» και το ανεστραμμένο Οιδιπόδειο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s